Publikacje:

Krystyna Ekiert, maj 2009
Mowa dziecka z uszkodzonym narządem słuchu

Prawidłowe kształtowanie się i rozwój mowy dziecka stanowi podstawę kształtowania się i rozwoju jego osobowości oraz procesów intelektualno - poznawczych.

Jeżeli proces rozwoju mowy dziecka zachodzi właściwie, prawidłowo przebiega także proces myślenia, gdyż oba te procesy łączą się ze sobą bardzo ściśle.

W procesie tym decydującą rolę spełniają trzy rodzaje czynników: biologiczne, psychologiczne i społeczne. Wszystkie są równie ważne i żadnego z nich nie można zlekceważyć, ani tym bardziej pominąć.

Tak więc rozwój mowy zależy nie tylko od właściwości genetycznych, ale także od warunków społecznych, kontaktu ze środowiskiem i innymi mówiącymi ludźmi (H. Spionek 1975).

Podstawę prawidłowego rozwoju mowy stanowi sprawnie działający słuch. Za pomocą słuchu dziecko uczy się mowy od otoczenia i kontroluje swoje wypowiedzi. Zanim jednak wykształci w sobie podstawowe nawyki w posługiwaniu się mową głośną, przechodzi przez etap tworzenia się tzw. mowy wewnętrznej, będącej podłożem, na którym rozwija się mowa zewnętrzna, ekspresywna.

W przypadku dziecka głuchego, które nie było poddane nigdy systematycznej stymulacji rozwijania mowy ustnej i nie osiągnęło w tej dziedzinie żadnych rezultatów, nie dochodzi do wykształcenia mowy wewnętrznej i słownika biernego zasobem niezbędnych do porozumiewania się i tworzenia pojęć.

"Dziecko głuche nie posiada zdolności tworzenia sobie wewnętrznego zasobu słownikowego na drodze naturalnej i nie może korzystać z kontroli, jakiej dostarcza kanał słuchowy" (T. Gałkowski, I. Kunicka - Kaiser, J. Smoleńska, 1978, s.190). U dziecka głuchego, które w skutek braku słuchu nie może zdobyć dla swych potrzeb zasobu doświadczeń, występuje specyficzne ograniczenie do sfery wzrokowej. Uszkodzenie słuchu u małego dziecka nie tylko uniemożliwia prawidłowy rozwój mowy i języka, ale zaburza także i opóźnia rozwój intelektualny, społeczny i emocjonalny. Ma istotny wpływ na kształtowanie się jego tożsamości (M. Zalewska, 1998).

Upośledzenie słuchu może mieć charakter nagły lub postępujący i być następstwem działania różnych czynników uszkadzających. Mogą one mieć podłoże wrodzone i nabyte.

Rodzaj zniekształceń mowy dziecka źle słyszącego i stopień ich nasilenia uzależniony jest od wielu przyczyn (I. Styczek, 1980, s.375):

od wieku, w którym nastąpiło obniżenie słyszalności;
od stopnia niedosłuchu;
od charakteru niedosłuchu;
od tego, czy dziecko posługuje się aparatem słuchowym i od jak dawna;
od środowiska, w którym dziecko żyje.

Ad. 1. Ze względu na wiek ujawnienia się niedosłuchu przyjęto następujący podział (H. Skarżyński, M. Mueller - Malesińska, W. Wojnarowska, 1997):

niedosłuch prelingwalny:

wrodzony - powstały w okresie prenatalnym i obecny w chwili urodzenia;
nabyty - powstały w okresie perinatalnym lub później w pierwszym roku życia;

niedosłuch perilingwalny - nabyty w czasie rozwoju mowy (2-7 r. ż);
niedosłuch postlingwalny - nabyty po okresie rozwoju mowy.

Ad. 2. Mając na uwadze stopień niedosłuchu wyróżniono:

niedosłuch lekkiego stopnia 21 - 40 dB;
Często nie jest rozpoznawany ani nawet podejrzewany, a dziecku zarzuca się "brak koncentracji, zachowana jest prawidłowa artykulacja, rytm i intonacja". Mogą być kłopoty z wysłuchiwaniem głosek wysokich i selektywnym słyszeniem w hałasie;
niedosłuch średniego stopnia - 41-70 dB;
Próg słyszenia obejmuje natężenie mowy potocznej z ok. 1 - 1,5 m. W dolnym przedziale bez aparatów możliwe jest rozumienie mowy głośnej. W górnym przedziale dziecko może niedosłyszeć do 100 %. formacji. Wskazane jest aparatowanie. Występować może nosowanie a także opóźnienie rozwoju języka;
niedosłuch znacznego stopnia - 71-90 dB;
Do odbioru mowy i jej rozwinięcia konieczne jest wczesne aparatowanie i właściwa rehabilitacja;
niedosłuch głębokiego stopnia - powyżej 91 dB;
Niezbędne jest aparatowanie. Możliwości słuchowe mogą być bardzo zróżnicowane. Zależą one od: zakresu odbieranych częstotliwości wczesnego aparatowania, prawidłowej rehabilitacji, ogólnych możliwości dziecka oraz objęcia wszechstronną opieka specjalistyczną całej rodziny; J. M. Kurkowski (1997, s. 107) podkreśla, że znajomość systemu językowego jest ściśle związana ze stopniem ubytku słuchu i dlatego dla potrzeb logopedycznych wskazane byłoby stosować następującą, bardziej szczegółową skalę słyszalności:

Ad. 3. Ze względu na lokalizację miejsca uszkodzenia i wynikający stąd charakter niedosłuchu wyróżniono:

niedoshich przewodzeniowy;
niedosłuch odbiorczy: ślimakowy, pozaślimakowy, centralny; c)niedosłuch mieszany.

W niedosłuchu typu przewodzeniowego zwykle lepiej słyszany jest szept niż mowa potoczna, ponieważ wysokie tony są lepiej słyszane niż niskie. Ze względu na zachowanie przewodnictwa kostnego kontrola własnego głosu jest dobra. W normie mogą być wysokość i emisja głosek oraz dynamika i tempo mówienia.

Przy uszkodzeniu przewodzeniowym gorzej odbierane są głoski mające formanty niskie jak: a, o, u, r, p, b, m, n, w wyniku czego ulegają one niekiedy znacznym zniekształceniom (Minczakiewicz. E., 1980).

Mogą też występować zaburzenia rozwoju mowy i języka takie jak: elizja końcowych głosek lub li sylab(zaburzenia fleksji), agramatyzmy, zaburzona składnia, niewyraźna a czasem nawet bełkotliwa wymowa (T. Gałkowski, S. Jastrzębowska, M. Kukuła, 1999,s.502).

Przy niedosłuchu typu percepcyjnego (odbiorczego) gorzej są słyszalne głoski mające wysokie formanty tj. przede wszystkim szczelinowe i zwartoszczelinowe.

W zaburzeniach słuchu typu odbiorczego występują głównie jakościowe zniekształcenia mowy (G. Linder, 1976).Obejmują stronę fonetyczną, leksykalną gramatyczną i ekspresyjną. Osoby z uszkodzeniem słuchu typu odbiorczego posiadają z reguły ubogie słownictwo. W mowie występują liczne agramatyzmy, zniekształcenie, zamiana i opuszczanie dźwięków.

U dzieci, u których uszkodzenie słuchu występuje od początku ich rozwoju zakres stosowanych i rozumianych pojęć jest bardzo ograniczony.

Niedosłuch mieszany (przewodzeniowo-odbiorczy) jest najczęściej spotykanym typem głuchoty u dzieci (T. Gałkowski, S. Jastrzębowska, M. Kukuła, 1999,s. 508). Występują w nim zarówno cechy uszkodzeń przewodzeniowych, jak i odbiorczych. W większości przypadków rozumienie mowy jest upośledzone.

Ad. 4. Stosunkowo wczesna diagnoza i wyposażenie dziecka w aparat słuchowy dostosowany do jego wady słuchu oraz właściwa opieka logopedyczna stanowi dla dziecka niesłyszącego szansę na zmniejszenie zahamowania rozwoju mowy oraz na opanowanie słownego porozumiewania się (Dziecko z uszkodzonym narządem słuchu w szkole powszechnej i przedszkolu, 1997).

Ad. 5. Rozwój mowy oraz stopień jej zaburzeń zależy także od środowiska, zwłaszcza najbliższej rodziny (Z. M. Kurkowski, 1996). Szczególna rola przypada rodzinie w pierwszym okresie terapii dziecka (0 - 3 r. ż). Jest ona wówczas najbliższym i najważniejszym otoczeniem dziecka i tym samym ma wpływ pozytywny pobudzający jego rozwój (gdy dziecko jest w pełni akceptowane), lub negatywny (w przypadku odrzucenia i braku akceptacji).

Istotny jest także fakt, czy rodzice dziecka z wadą słuchu są osobami słyszącymi, czy też nie. Rozwój mowy dziecka z uszkodzonym narządem słuchu pomimo korzystnych warunków przebiega znacznie wolniej aniżeli u rówieśników słyszących.

Pojawienie się sygnału dźwiękowego służącego komunikowaniu się przeciąga się często poza pierwszy rok życia (Z. M. Kurkowski, 1996, s.75). U pewnej grupy dzieci okres melodii w pełnym tego słowa znaczeniu może w ogóle nie wystąpić. U dzieci ze znacznym i głębokim uszkodzeniem słuchu okres wyrazu przeciąga się niejednokrotnie na wiek przedszkolny, a nierzadko nawet szkolny. Podobnie jest z rozwojem swoistej mowy dziecięcej. Z reguły trwa on przez okres szkolny i rzadko osiągany jest poziom sprawności analogiczny do właściwego słyszącemu siedmiolatkowi.

Z badań prowadzonych przez Z. M. Kurkowskiego (1996) dotyczących mowy dzieci sześcioletnich z uszkodzonym słuchem wynika, Iż najłatwiej artykułowane były głoski w izolacji, powtarzane za drugą osobą.

Mniejsza poprawność artykulacyjna była przy powtarzaniu słów. "Jeszcze większe zniekształcenia miały miejsce w przypadku nazywania obrazków i przedmiotów. Największe problemy z artykulacją uwidoczniły się w dialogu, wynikały bowiem przede wszystkim z braku znajomości leksyki i reguł gramatycznych" (Z.M. Kurkowski,1996,s. 123).

I. Styczek (1980) podaje, iż u dzieci z zaburzeniami słuchu mogą towarzyszyć mówieniu pewne objawy, których nie wolno bagatelizować. Są nimi:

słaba sprawność narządów mowy;
słyszalny oddech;
nosowanie otwarte;
nadmierne natężenie głosu;
mowa monotonna;
ubezdźwięcznienia głosek dźwięcznych;
mylenie samogłosek;
szybka, nierównomierna wymowa;
zniekształcenie foniczne wypowiedzi, którego następstwem może być zniekształcenie treści;
dodatkowe zbędne fonacje o charakterze odruchu itp.

Punktem wyjściowym do rozpoczęcia terapii logopedycznej jest prawidłowo postawiona diagnoza. Wnikliwa analiza trudności dziecka i trafna diagnoza ma ogromne znaczenie w ustaleniu kierunków terapii.

Przypisy:

Gałkowski T., Kunicka-Kaiser I., Smoleńska J., 1978, Psychologia dziecka głuchego, Warszawa, PWN.
Kurkowski Z. M. , 1996, Mowa dzieci sześcioletnich z uszkodzonym narządem słuchu, Lublin, wyd.UMCS.
Kurkowski Z. M., 1997, Audiogenne uwarunkowania zaburzeń mowy, "Audiofonologia", ix.
Lindner G., 1976, Podstawy audiologii pedagogicznej Warszawa, PWN
Minczakiewicz E., 1990, Logopedia, Kraków, WN WSP
Skarżyński H., Mueller-Malesińska M., Wojnarowska W. 1997, Klasyfikacja zaburzeń słuchu, "Audiofonologia", t. x.
Zalewska M., 1998, Dziecko w autoportrecie z zamalowaną twarzą, Warszawa, wyd. J. Santorski.

Imieniny

Dziś świętujemy imieniny: Kryspiny, Norberta, Sabiny. Wszystkiego najlepszego!

Godzina

Kalendarz

Pn	Wt	Sr	Cz	Pt	So	Nd
	1	2	3	4	5	6
7	8	9	10	11	12	13
14	15	16	17	18	19	20
21	22	23	24	25	26	27
28	29	30	31